Trolldomsfjellet 🗓️

Mitt fyrste inntrykk av Trolldomsfjellet er ‘Sofies Verden for vaksne’. Hovudpersonen, unge Hans Castorp, ender opp på Berghof Sanatorium og blir med ein gong eit lite fadderbarn(smertensbarn) for mentorane Settembrini og Naphta. Dei kjem med ofte med lange monologar og dialogar om alt mellom himmel og jord, og sjølv om dei startar samtalane med meiningar som heng på greip så ender dei som regel opp i absurde ytterkantar og sjølv meinigmann Hans Castorp veit å ikkje høyre for godt etter. Hans Castorp må finne ein mellomveg, og det gjer han ein dag i ein snøstorm, berre for å gløyme heile openbaringa rett etterpå. Då han ein dag forlat Berghof er det fordi krigen tvinger han til det.

Eg synst dei filosofiske samtalane var svært vanskelege å henge med på, at eg var dummare enn Hans Castorp som i det minste klarte å komme med meir eller mindre relevante spørsmål. Det er mange filosofiske faguttrykk(material og ånd, dualisme og monisme, humanisme, kvietisme, materialisme) og tankar som kanskje var meir aktuelle den gong då. Eg må altså lese meg litt opp til neste gong eg skal lese Trolldomsfjellet.

At det er haugevis med tema i boka å henge seg opp i blir ikkje lettare av at dei alle har eit dualistisk preg, dei har heile tida ein motsetning. Motsetningar i seg sjølv er eit tema, om enn ikkje heilt fekk has på det så erkjenner i alle fall Hans Castorp at «Mennesket er herre over motsetningene, de er blitt til gjennom mennesket» slik at desse motstridande prinsippa Settembrini kjem med: Makten og retten, tyranniet og friheten, overtroen og kunnskapen, det konserverande prinsipp og fremskrittets prinsipp, av desse skal ein ikkje velje ut ein ytterkant og vie seg til som om det er fullt ut det rette, eller gi eit slikt «herredømme over sine tanker». Andre store tema er tid, sjukdom, musikk, passivisme, kjærleik og død.

TID

Dagane er lange mens dei store tidsmassane går treigt på sanatoriet, og dei fyrste vekene der oppe for Hans blir via stor plass i boka for så å la år forsvinne utan å bli nemnt. Klimaet forsterkar effekten, det snør kvar månad og dei har ofte sommartemperaturar om vinteren. For å motvirke alt dette, for å dele opp tida, fyller dei dagane med ulike aktivitetar, og det er særleg mot slutten eg opplever dette som lesar: med opphaldet til Peerperkorn, grammofonen og seansen. Trolldomsfjellet er veldig lik Moby Dick i det at boka får til ein nærmast direkte kontakt med min fysiske tid – dei lar ein føle at ein opplever tida det tar med sju år på sanatoriet og ein kvalfangstreise jorda rundt.

Eg kjenner meg for så vidt igjen på Berghof, eg har vore innlagt der i omkring 10 år no, og eg forstår freistinga til å kritisere dei innlagte for at dei ikkje berre reiser, men eg må ha empati med at dei blir fordi eg sjølv har blitt og eg har aldri sett nokon annan utveg enn det. Det at dei lev det ein kan kalle eit luksusliv der oppe trur eg er urelevant, det er ikkje derfor dei blir, dei blir fordi det er der dei høyrer til. Om noko så er det Clavdia Chauchat som er rar som berre kan plutseleg dra. Er vel ganske partisk, men dei har jo verkeleg laga seg eit eige samfunn der oppe og tilpassa seg ein livsstil som ikkje fungerer i «Lavlandet». Katastrofe meiner Settembrini om dette på samfunnets vegne, og det forstår eg jo òg, men må ein nødvendigvis leve for samfunnets del?

SJUKDOM

Pasientane (og legen Behrens) er naturlegvis sjuke(lungerelatert sjukdom), men ein får stadig følelsen av at det skal ikkje mykje til før ein blir stempla som sjuk. Altså, det er dei som døyr, men sjølv om Hans Castorp i starten hostar blod og svimar av så er hans sjukdom aldri heilt overtydande og eg trur at sanatoriet er lik så vel ein opphaldsstad for dei samfunnsutmeldte som dei sjuke.

Behrens er forresten ein morosam fyr. Han er altså sjuk sjølv og gir inntrykk av å ha vore der så lenge at det har rakna litt for han, ein kan jo lure på om han er den rette til å helbrede desse sjuklingane. Kanskje Behrens òg er ein fange av Trolldomsfjellet, men då ein av dei verste sidan han tviheld på pasientane sine. Settembrini kallar han for Rhadamantys – eit namn på ein dommar i Underverda.

Hans Castorp synst sjukdom er ærefullt, at å vere sjuk gjer ein til eit betre menneske og at sjuke folk kan ikkje vere dårlege folk, og den slags tankar. Sjølv kan eg innrømme at eg synst det var merkeleg interessant å få diagnosen lungebetennelse i fjor vinter, som om eg blei innvigd i ein eksklusiv klubb med bevis for min eksklusivitet. HAHA, Settembrini synst desse tankane er hårreisande! Sjukdom er nedverdigande synst han og bør bekjempes! Eg forstår at Castorps audmjukskap framfor sjukdommen er litt i overkant, men det er i alle fall stor verdi i det å finne fellesskap gjennom ein diagnose, slik at ein har ein plass ein veit at ein høyrer til. Hans Castorp er svært ung og nyutdanna, han har ikkje familie nærare enn onklar og har aldri vore i arbeid, han har aldri høyrt særleg til før.

DØD

Hans Castorp er altså svært interessert i sjukdom og som likeins døden. Døden er jo enda flottare enn sjukdom, han synst at «en kiste er et flott møbel» og han øver seg på å sjå død ut. Han er ein liten raring til tider. Igjen får han kjeft av Settembrini for å skilje ut døden så til de grader og å opphøye den, i staden burde han tenkje at livet og døden er det same, livet er ein del av døden og døden ein del av livet. «Som selvstendig åndelig makt er døden en høyst lidderlig makt, hvis lastefulle tiltrekninskraft utvilsomt representerer den mest redselfulle forvillelse for menneskeånden». Hans Castorp finn sjølv ut i ein draum at det er ikkje livet døden står i motsetning til, men kjærleiken, og at aldri må gi døden noko slags råderett over sine tankar. «Jeg vil være døden trofast i mitt hjerte, likevel ha helt klart for meg at troskap mot døden og det forgagne bare er ondskap og mørk vellyst og menneskefiendtlighet, dersom den bestemmer vår tenkning og regjering».

Som Castorp er Naphta òg veldig opptatt av død og sjukdom. Han forheilager det til det ekstreme og ser opp til ein middelalder der unge jenter visstnok kyssa bylleforpesta hender for å oppnå den ære å bli sjuke sjølv. Ein siste dødsinteressert ein er dr. Krokowski, den mystiske svartkledde legen som driv med psykoanalyse og gir foredrag om kjærleik annankvar veke. Mot slutten av boka tar han initiativ til seanse.

PASSIVISME(?)

Livsstilen eller livssituasjonen på Berghof er «horisontal» blir me forklart. Store deler av dagen blir brukt til kvilepausar på balkongen der dei ligg og blir helbreda av og gjere ingenting anna enn puste inn god gamaldags frisk luft. Hans Castorp bruker for øvrig tida på å lese fagbøker: fyrst om skip mens han endå har litt av «lavlandet» i seg før han går over til menneskeleg biologi. Joachim godtar pliktoppfyllande sin liggekur, mens Settembrini aldri blir observert frivillig «horisontal», ein god del øvrige pasientar brukar tida på balkonghopping for lidderlige formål…

Liggekuren ser ut til å både vere litt farleg og litt nyttig. Det er unyttig for samfunnet at ein haug med folk bruker sine beste år på å ligge på balkongar heile dagen, men for Hans Castorp i alle fall blir tida brukt til reflektering og som sagt studering.

MUSIKK

Fleire gonger dukkar musikk opp som eit lite tema og samtalepunkt. Settembrini synst musikk er politisk suspekt, særleg musikken utan ord. Musikken kan agitere og flamme opp følelsar, men ikkje fornufta og dette er farleg! Eg forstår det slik at musikk er av natur politisk uavhengig, det er opp til lyttaren å tolke, slik at kjensleflammane som blussar opp kan ikkje styrast av komponisten og gjer musikk til ein lunefull og uføreseieleg kraft.

Behrens kjem ein dag med ein grammofon som Hans Castorp blir heilt trollbunden av. Han bruker heile dagen og natta på å høyre på musikk og systematisere og organisere albuma, han utroper seg sjølv som grammofonsjef med nykelen i lomma. Så skildrar han for oss dei ulike songane han høyrar på, for det meste opera, og denne delen var fantastisk å lese, eg høyrde på den rette musikken mens eg las og leseopplevinga blei for meg lik som då eg las Kongens fald av Johannes V. Jensen. Dei fleste songane handlar forresten om døden.

Då dei har seanse for å finne fram til hinsides Joachim settes det på musikk, og heilt til slutt på slagmarka syng Hans Castorp folkesongen Der Lindenbaum stotrande til seg sjølv.

LIKER:

Mijnheer Peeperkorn. Mot slutten dukkar Mijnheer Peeperkorn opp saman med Clavdia Chauchat, og desse kapitla med han er svært underhaldande. Peeperkorn er som person kvantitet og ikkje kvalitet, han er karisma utan substans, han snakkar høgt men seier ingenting. Dei drar på piknik til ein stor foss der han insisterer på å halde ein tale for følgjet, men dei får med seg absolutt ingenting fordi fossevatnet druknar ut alle orda og han blir ikkje anna en store handgestikulasjonar – men det har ikkje stort å sei sidan han aldri får sagt noko av betydning uansett. Han står i veldig kontrast til våre kjente veltalande mentorer Settembrini og Naphta, men òg fordi han blir ein nærare ven for Hans Castorp enn dei to andre.

Fluoroskopi. Tidleg i boka drar Hans Castorp og Joachim til Behrens for å få tatt røntgenbilete og fluoroskopi. Det er eit fascinerande kapittel som skildrar ny teknologi som noko frankensteinaktig magisk og overnaturleg. Røntgenbileta er nå ein ting, men denne fluoroskopien, real-time røntgen, er både fantastisk og forferdeleg skummelt. Fyrst må dei ha alle lys avslått og vinduer dekka til, dei må vende seg til lyset for å sjå med katteauge. Dei må vaske auga med mørket seier Hans Castorp og opplever fluoroskopien som eit slags religiøst ritual. Så kan dei sjå direkte inn i kroppen, og Hans Castorp får sjå Joachims bankande hjarte, ikkje video altså – hjarte til Joachim som akkurat nå står rett føre han. Joachim blir skildra som eit levande lik.

Seansen. Heilt mot slutten av boka (og Hans Castorps opphald ved Berghof) blir ei ung dansk jente innlagt og ho står i såpass nær kontakt med dei døde at det blir arrangert seansar. Hans Castorp ynskjer å komme i kontakt med Joachim ein siste gong og blir med. Det er ein langtekkeleg affære, for det meste sit danejenta enten stille eller stønnande som i vear mens alle andre sit rundt bordet å ser tolmodig på. Til slutt sett dei på musikk frå operaen Faust og ved songens slutt sit plutseleg Joachim i hjørnet og Hans Castorp angrar på heile opplegget og stormar ut. Det er ein spennande scene fyrst og fremst fordi det er så ukjent for meg, eg har aldri lest om seansar før trur eg.

Eg har ikkje nemnt det før, men boka er faktisk veldig morosam! Det oppstår ofte absurde heilt absurde situasjonar, underhaldande dialogar og fraser, og dei er oppriktig morosame. Sjølv døden blir til tider framstilt på så morosam makaber måte, kanskje mest tydeleg då me får høyre at folk som dør om vinteren blir sendt ned til byen frå sanatoriumet med bobbanen!

Thomas Mann er flink til å sette namn på folk, namna er stemningsfulle og gir visse assosiasjonar før folk har fått introdusert seg sjølv. Dei namna som var med ein gong tydlegast for meg var Chauchat, Behrens, Krokowski og Mijnheer Peeerkorn.

Eg likte alle snøskildringane, korleis snøen fysisk forvandla dalen og kor innestengde dei blei som resultat. Og eg likte alle dei repeterande ordvala som blei brukt for å skildre folk.

TIL SLUTT

Eg blir dradd i to retningar av denne boka: det ser ut som ein kritikk av folk som gjer alt anna enn å ta del i samfunnet og aktivt former si eiga framtid, men samstundes så er det ein naturleg forteljing om utvikling av sin eigen etikk og moral, ein personleg utvikling som tar tid og som høyrer til i ein litt annan Verd enn den verda med Dagleg Arbeid. Det er liksom det at det kjennest både som ein kritikk og det at eg kjenner meg så veldig igjen som pasient på sanatoriet, at eg prøver å finne dei meir dyrebare sidene ved Trolldomsfjellet.

Eg har ikkje sagt særleg om dei filosofiske kranglane mellom Settembrini og Naphta, mest fordi eg ikkje er smart nok til det. Særleg Naphta er forvirrande, eg lurer på om det er meininga at han skal vere forvirrande, at han er litt paradoks eller motstridighet av natur. Han er jøde/jesuitt/kommunist og snakkar godt og lurt for seg, men alltid ender argumenta hans opp som dei mest absurde meiningar, snart vil religiøs overtru få sin revolusjon og me vil få ein ny medelalder der fornuft og opplysning blir forkasta som ideal. Medisinsk framskritt er ikkje tilrådeleg fordi dei friske er ikkje «milde» med dei sjuke «for sin egen sjelfreds skyld» slik at gjennom ein sosialreform vil dei sunne gå glipp av sitt viktigaste middel for retterdiggjørelse, mens dei elendige vil bli fråtatt sin status som heilag stand… Og slik held han på.

Settembrini er absurd i motsatt retning, men sidan det fell meg lettare å oversjå hans absurditetar så merker eg ein tendens i meg sjølv til å berre godtar det han seier. Men eg kan innrømme at det er litt i overkant at ein kan gjere dei sinnsjuke friske berre ved å glo på dei med «fornuft» nok i blikket, slik som Settembrini påstår at han har gjort.

Det så mykje i boka som eg ikkje har snakka om og sikkert ikkje tenkt på, og eit siste spørsmål som eg heller ikkje heilt veit svaret på er: kvifor gløymer Hans Castorp openbaringa si? Kvifor drar han ikkje, eller kva nytte for han er denne openbaringa? Kjem det til uttrykk på noko som helst måte anna enn i siste setning?

TIL NESTE GONG skriv ned det som får meg til å le, det musikk-relaterte og repeterande skildring av folk. Også må eg vere meir obs på kva tid Settembrinis fornuft blir absurd, også vil eg ha eit svar på spørsmålet over.
ORD og FOLK eg må lese litt om før eg les neste gong: kvietisme, dualisme/monisme, materialisme og ånd, fornuft og humanisme. Plotin, Kant, Schopenhauer og Nietzsche.